بيايد و حرف به طريق نامشروع بر متولى ثابت كند تا بر ما واجب شود عزل . اما بدان محض سيادت هرگاه اعتقاد كسى كاسد باشد و به اصول مقبول اماميه قايل نباش فايده نمىكند و نص صريح است كه النار للعاصين و ان كان سيّدا قرشيا . « 1 » آن شخص مجددا نامهء ديگرى نوشته و گفته است كه « آنچه در تواريخ نوشته‌اند ، اگر راست باشد به قرب و مقامات از مزارات در گيلان از او رفيع‌ترى نيست » . بعد نيز نوشت : بر فرزندان شاه ولايت لازم كه تعمير مزارات فرمايند » . خان احمد در جوابش نوشت : عربىها بر من واجب نيست و از اين كه كسى سيد باشد لازم نيست كه معصوم باشد . اولا از سادات بسيار در زمان ائمه معصومين عليهم السلام بسا سادات معارض با ايشان بوده‌اند و در اين باب بر سادات بنى افطس طعن نيست و مثل اين بسيار است و زيد و امام ناصر الحق به قول گيلانيان و امثال ايشان بسيارند كه دعوى امامت كرده‌اند و سادات فاسق بسيارند ، همه معصوم بودن لازم نيست . » بعد هم خان احمد ، مىگويد اگر پيرو تصوفى ، صوفى را « به اعتراض چه كار كه اين زيد است يا عمرو » ؛ چرا كه صوفى هر آنچه هست نيك مىبيند و اعتراض نمىكند . « 2 » به نظر مىرسد آيين زيدى در اوايل قرن يازدهم ، به طور كلى از شمال ايران برچيده شده باشد ؛ گرچه اين منطقه ، در كنار يمن ، به عنوان دو منطقهء سنّتى متعلق به زيديان ، امامزادگان فراوانى از زيديان دارد كه حتى تا به امروز توسط زيديان يمن كه به ايران سفر مىكنند ، زيارت مىشود . « 3 » تشيع و تسنن در خراسان روزگار صفوى در آستانهء تشكيل دولت صفوى ، بسيارى از مردم هرات ، شيعهء دوازده امامى بودند ؛ سايرين نيز سنيان دوازده امامى بودند كه در عين علاقه به دوازده امام ، از رفض و انكار و سبّ صحابه متنفّر بودند . اين قبيل سنيان ، هم مقتل خوانى مىكردند ، و هم در كتابهايشان از فضايل دوازده امام و ولايت آنان سخن مىگفتند . آنان از نظر روحى و فكرى ، شيعه و صوفى بودند ، اما در عمل و فقه تابع مذهب ابو حنيفه بوده ، اعتقاد به صحابه و خلفاى نخست داشتند و سبّ آنان را به عنوان رفض محكوم كرده بلكه حكم تكفير كسى را كه سب كند بعيد ، نمىدانستند . با اين حال ، شمار شيعيان امامى مذهب كه سنيان آن‌ها را رافضى مىخواندند ، كم نبود . اين وضعيت به طور عموم در خراسان حاكم بود و هرات كه مركز بود ، در اين جهت ، وضعيت روشن‌ترى داشت . وضعيت مذهبى هرات به گونه‌اى بود

--> ( 1 ) . نامه‌هاى خان احمد خان گيلانى ، ص 136 ، ش 71 ( 2 ) . همان ، ص 139 ( 3 ) . اين سخن آية الله جوادى آملى - زيد عزه - به بنده است كه از قول برخى از يمنىها نقل فرمودند .